بررسی پروندهٔ جنایت قاتل نابالغ؛ روایت بهنود شجاعی و مسئولیت کیفری زیر ۱۸ سال

در این شماره از پرونده‌های جنایی تاریخی ایران، به سراغ داستان تلخ و تأمل‌برانگیز بهنود شجاعی می‌رویم؛ نوجوانی که در ۱۷ سالگی مرتکب قتل شد و سرنوشتش با چوبهٔ دار گره خورد. بازخوانی دو پروندهٔ مشابه اما با سرنوشت‌های متفاوت، بهانه‌ای شد برای بررسی عمیق‌تر بحث حقوقی وقوع قتل توسط افراد زیر هجده سال. در این گزارش، ابتدا این دو پرونده را مرور می‌کنیم و سپس پای صحبت‌های قاضی محسن زالی، دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی و رئیس شعبهٔ دوم دادگاه کیفری یک استان تهران، دربارهٔ مسئولیت کیفری افراد زیر ۱۸ سال در پرونده‌های قتل می‌نشینیم. این مصاحبهٔ اختصاصی توسط مجلهٔ حقوقی فانوس عدالت تهیه شده است؛ لطفاً تا انتها همراه ما باشید.

اعدام؛ خط پایان زندگی بهنود شجاعی

پروندهٔ قتل یک جوان به دست بهنود شجاعی و اعدام او، بدون‌شک یکی از فراموش‌نشدنی‌ترین پرونده‌های تاریخ حوادث ایران است. ماجرا از مردادماه ۱۳۸۴ آغاز شد؛ زمانی که درگیری میان چند نوجوان در پارکی نزدیک میدان ونک تهران، به فاجعه‌ای خونین انجامید. احسان نصراللهی، نوجوان ۱۷ ساله‌ای که هیچ دشمنی با قاتل خود نداشت، در این نزاع دسته‌جمعی به ضرب یک تکه شیشهٔ شکسته به قتل رسید. آنچه این پرونده را از بسیاری حوادث مشابه متمایز کرد، سن پایین هر دو طرف ماجرا بود؛ هم قاتل و هم مقتول هر دو زیر ۱۸ سال داشتند. رسیدگی به این پرونده بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها و محافل حقوقی پیدا کرد و سرانجام با اعدام بهنود شجاعی، این پرونده مختومه شد.

روایت شب حادثه؛ از پارک ونک تا بیمارستان

مردادماه ۱۳۸۴، نزدیک غروب بود که دوستان احسان با خانواده‌اش تماس گرفتند و خبری نگران‌کننده دادند: «احسان تصادف کرده و در بیمارستان است.» اما واقعیت بسیار تلخ‌تر از یک تصادف ساده بود. احسان بر اثر ضربهٔ عمیقی که با شیشهٔ شکسته به سینه‌اش وارد شده بود، به قلبش آسیب دیده بود و لحظاتی پس از انتقال به بیمارستان، جان باخت. حدود ساعت ۱۰:۳۰ شب بود که بهنود شجاعی با پدرش تماس گرفت و ماجرا را برای او تعریف کرد. سپس همراه با پدرش راهی کلانتری شد و خود را معرفی کرد. این اقدام او، هرچند دیرهنگام، نشان از وجدان بیدار یک نوجوان داشت که در لحظهٔ خشم، کنترل خود را از دست داده بود.

اعترافات بهنود؛ از یک تماس تلفنی تا جنایت

بهنود شجاعی در اعترافات خود به مأموران پلیس، جزئیات تلخ آن روز را چنین روایت کرد:

«با دیدن دوستانم به محلهٔ قدیمی‌مان، یعنی اکباتان، رفتم. حدود ساعت ۵ عصر بود که تلفن همراهم زنگ خورد و یکی از دوستانم گفت در پارکی نزدیکی ونک با عده‌ای دعوا کرده است. من گفتم: «تو که نمی‌توانی از خودت مراقبت کنی، چرا از خانه بیرون می‌آیی؟» یکی دیگر از دوستانمان هم کنار او بود و آنها از این طرز حرف‌زدن من و جوابی که دادم ناراحت شدند و به مادرم ناسزا گفتند. من هم عصبانی شدم و به آنها گفتم: «همان جا باشید تا به آنجا برسم و حضوری حرف بزنیم.»»

اما وقتی به پارک رسید، آن کسی که به او فحش داده بود، فرار کرده بود. بهنود با همان دوستش که هنوز در پارک بود درگیر شد، اما با وساطت مردم و بقیه دوستان، به اکباتان برگشت. ماجرا اما به همین جا ختم نشد. دوستان بهنود برای ادامهٔ نزاع به اکباتان رفتند و درگیری دسته‌جمعی دوباره بالا گرفت. در این میان، یکی از آنها شیشهٔ یک ماشین را شکست. بهنود شجاعی که در حین دعوا خشم سراسر وجودش را گرفته بود، یک تکه از شیشه‌های شکسته را برداشت و به سمت یکی از دوستانش یعنی احسان نصراللهی حمله کرد و شیشه را به سینهٔ او کوبید.

بهنود در یکی از مصاحبه‌های پیش از اعدام گفته بود: «من و احسان هر دوی ما در دعوا هیچ‌کاره بودیم. دعوای اصلی بین دو نفر دیگر اتفاق افتاده بود.» این جمله، نشان‌دهندهٔ بیمعنایی خشمی است که می‌تواند در یک لحظه، زندگی دو خانواده را نابود کند.

قصاص نوجوان؛ از صدور حکم تا اجرا

پس از بررسی ابعاد پرونده، حکم قصاص بهنود شجاعی صادر شد. آنچه این پرونده را بیش از پیش جنجالی کرد، تلاش‌های مکرر برای توقف اجرای حکم بود. بهنود سه بار تا پای چوبهٔ دار رفت و هر بار به دلایلی حکم به تعویق افتاد. اما بالاخره روز اجرای حکم فرا رسید. هزاران نفر پشت درهای زندان تجمع کردند تا شاید بتوانند با وساطت خود، اولیای دم را به رضایت ترغیب کنند. پدر و مادر احسان از میان سیل جمعیت عبور کردند و التماس‌های بهنود نیز نتوانست بر قلب داغ‌دیدهٔ آنها تأثیر بگذارد. سرانجام، بهنود شجاعی به دار مجازات آویخته شد و پرونده‌ای که می‌توانست عبرتی برای نوجوانان باشد، با پایانی تلخ به بایگانی تاریخ پیوست.

گفت‌وگو با قاضی محسن زالی؛ مسئولیت کیفری افراد زیر ۱۸ سال

در ادامه، به سراغ یکی از کارشناسان برجستهٔ حقوق جزا رفته‌ایم تا ابعاد حقوقی این پرونده و پرونده‌های مشابه را بررسی کنیم. قاضی محسن زالی، دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی و رئیس شعبهٔ دوم دادگاه کیفری یک استان تهران، در گفت‌وگو با مجلهٔ حقوقی فانوس عدالت به پرسش‌های اساسی دربارهٔ مسئولیت کیفری افراد زیر ۱۸ سال پاسخ داده است.

آیا افراد زیر ۱۸ سال مسئولیت کیفری کامل دارند؟

قاضی زالی با اشاره به مواد قانون مجازات اسلامی تأکید می‌کند: «در نظام حقوقی ایران، سن مسئولیت کیفری برای پسران ۱۵ سال تمام قمری و برای دختران ۹ سال تمام قمری است. با این حال، در جرایم مستوجب حد یا قصاص، شرایط دیگری نیز مطرح است. در پرونده‌ای مانند بهنود شجاعی، با توجه به اینکه او به سن بلوغ شرعی رسیده بود، مشمول مجازات قصاص قرار گرفت. اما آنچه در این پرونده‌ها حائز اهمیت است، تشخیص رشد عقلی و شعور کافی برای درک ماهیت جرم و عواقب آن است.»

تفاوت پروندهٔ بهنود با سایر پرونده‌های مشابه چیست؟

به گفتهٔ این قاضی باتجربه، «هر پرونده دارای ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود است. گاهی اولیای دم با بخشش، جلوی اجرای حکم را می‌گیرند و گاهی عوامل دیگری مانند عدم احراز شرایط قصاص، موجب تغییر حکم می‌شود. در پروندهٔ بهنود، با وجود تلاش‌های فراوان برای جلب رضایت، اولیای دم تصمیم به اجرای قصاص گرفتند. این نشان می‌دهد که در کنار قوانین، عواطف انسانی و تصمیم خانوادهٔ مقتول نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.»

جمع‌بندی؛ عبرتی برای همیشه

پروندهٔ بهنود شجاعی تنها یک روایت تلخ از یک نزاع خیابانی نیست؛ بلکه هشداری است به تمام نوجوانانی که خشم لحظه‌ای را دست‌کم می‌گیرند. یک تکه شیشه، یک لحظه غفلت و یک تصمیم نسنجیده، می‌تواند سرنوشت دو خانواده را برای همیشه تغییر دهد. این پرونده همچنین نشان می‌دهد که نظام حقوقی ایران در مورد جرایم نوجوانان، با وجود برخی انعطاف‌پذیری‌ها، در مواردی که تمام شرایط شرعی و قانونی برای قصاص احراز شود، قاطعانه عمل می‌کند.

پاسخ به سؤالات متداول دربارهٔ قتل توسط افراد زیر ۱۸ سال

۱. حداقل سن مسئولیت کیفری در ایران چقدر است؟
بر اساس قانون مجازات اسلامی، سن مسئولیت کیفری برای پسران ۱۵ سال تمام قمری و برای دختران ۹ سال تمام قمری است.

۲. آیا افراد زیر ۱۸ سال مشمول قصاص می‌شوند؟
بله، در صورتی که به سن بلوغ شرعی رسیده باشند و شرایط دیگر قصاص (مانند عقل، اختیار و قصد) احراز شود، مشمول قصاص خواهند شد.

۳. در پروندهٔ بهنود شجاعی، چرا حکم قصاص اجرا شد؟
به دلیل احراز شرایط قانونی قصاص و عدم جلب رضایت اولیای دم، حکم قصاص اجرا گردید.

۴. آیا امکان جایگزینی قصاص با دیه یا حبس وجود دارد؟
در صورتی که اولیای دم رضایت دهند یا شرایط قصاص کامل نباشد، امکان جایگزینی با دیه یا حبس وجود دارد.

۵. نقش سن روانی و رشد عقلی در این پرونده‌ها چیست؟
قاضی با بررسی دلایل و مدارک، رشد عقلی و شعور متهم را احراز می‌کند. در صورت عدم احراز رشد، ممکن است مجازات تخفیف یابد.

این گزارش اختصاصی در وب‌سایت رسمی موسسه حقوقی فانوس عدالت ایرانیان منتشر شده است. شما نیز می‌توانید نظرات، پرسش‌ها و تجربیات خود را در بخش دیدگاه‌ها با ما به اشتراک بگذارید.