خلاصه مقاله： پرونده بیماران پروانه‌ای یکی از مهم‌ترین پرونده‌های حقوقی سال‌های اخیر ایران است که در آن، ۷۷۱ بیمار مبتلا به بیماری پروانه‌ای (EB) علیه دولت آمریکا دادخواهی کردند و دادگاه ایران، آمریکا را به جبران خسارت محکوم کرد. سخنگوی قوه قضاییه این پرونده را «یک پیروزی بزرگ حقوقی» توصیف کرده است . در این مقاله، جزئیات این پرونده، مبنای حقوقی آن، نحوه اجرای حکم و درس‌های آن برای پرونده‌های مشابه را بررسی می‌کنیم.

این پرونده چه بود و چرا اهمیت دارد؟

بیماری پروانه‌ای و تحریم دارو

بیماری پروانه‌ای (اپیدرمولیز بولوزا یا EB) یک بیماری ژنتیکی نادر است که پوست بیمار را بسیار شکننده می‌کند. کوچک‌ترین اصطکاک یا ضربه می‌تواند باعث ایجاد تاول و زخم‌های عمیق شود. بیماران برای کنترل زخم‌ها به پانسمان‌های تخصصی نیاز دارند که تنها یک شرکت سوئدی (مونلیکه) در جهان تولید می‌کند .

مشکل از کجا شروع شد؟ پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، این شرکت سوئدی-آمریکایی صادرات پانسمان به ایران را متوقف کرد. نتیجه این اقدام، مرگ حدود ۱۵ تا ۲۰ بیمار و تحمل درد و رنج غیرقابل جبران برای صدها بیمار دیگر بود .

چرا دادخواهی در ایران مطرح شد؟

شرکت تولیدکننده در سوئد بود و دولت سوئد از رسیدگی به شکایت بیماران خودداری کرد . بنابراین، بیماران ایرانی با مشارکت نهاد مردمی «خانه ای‌بی» و یک وکیل دادگستری، دعوای حقوقی را در شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بین‌الملل تهران علیه دولت آمریکا و ۳۰ شخص حقیقی و حقوقی مطرح کردند .

دادگاه چه رأیی صادر کرد؟

محکومیت آمریکا به پرداخت غرامت

دادگاه پس از بررسی مستندات گسترده، تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا علیه ایران را غیرقانونی و نامشروع تشخیص داد و اعلام کرد که تحریم اقلام بشردوستانه از جمله دارو، به‌ویژه نسبت به کودکان و بیماران، فاقد مشروعیت است .

مبلغ محکومیت： بر اساس رأی صادره، دولت و مقامات آمریکایی به پرداخت ۶ میلیارد و ۷۸۵ میلیون دلار بابت خسارات مادی، معنوی و تنبیهی محکوم شدند . این مبلغ بر اساس قانون اقدام متقابل و ماده ۴ قانون صلاحیت محاکم دادگستری ایران تعیین شد.

چرا این رأی «پیروزی بزرگ حقوقی» توصیف شد؟

سخنگوی قوه قضاییه، سیدعلی کاظمی، در همایش «ایران قوی؛ حماسه اقتدار، پیروزی عدالت برای بیماران پروانه‌ای» تأکید کرد：«در این پرونده برای نخستین بار حقوق کودکان و بیماران عزیز مبتلا به بیماری پروانه‌ای احقاق شد، رأی به نتیجه رسید و اجرا شد. این مسئله، موضوع کوچکی نیست چراکه حق صرفاً چیزی نیست که در قانون ذکر یا در حکم قید شود، بلکه باید با خانواده و زندگی افرادی که دادخواهان پرونده هستند، پیوند مستقیم داشته باشد.»

او همچنین تأکید کرد：«قدرت سیاسی طرف مقابل به‌هیچ‌وجه نباید مانع دادخواهی و اجرای عدالت شود.»

حکم چگونه اجرا شد؟

توقیف محموله نفتی آمریکا

پس از قطعی شدن رأی، قوه قضاییه در مرحله اجرا، یک نفتکش حامل محموله نفتی متعلق به دولت آمریکا را در خلیج فارس توقیف کرد. پس از احراز تعلق محموله به آمریکا، نفت طبق مقررات قانونی تخلیه و فروخته شد و عواید حاصل به حساب قوه قضاییه واریز گردید .

پرداخت غرامت به بیماران

بر اساس دستور دادگاه، سازمان مردم‌نهاد «خانه ای‌بی» مسئولیت توزیع وجوه میان بیماران را تحت نظارت دستگاه قضایی بر عهده گرفت. در نهایت، به هر یک از ۷۷۱ بیمار حاضر در پرونده، مبلغ ۲ میلیارد تومان پرداخت شد .

آخرین آمار پرداخت： تا مهرماه ۱۴۰۵، برای ۶۸۰ نفر از این ۷۷۱ نفر حساب افتتاح شده و وجوه در اختیار آنان قرار گرفته است. ۹۱ نفر از مشمولان پرونده درگذشته‌اند و تعیین تکلیف وجوه آنان در دست بررسی است .

چه کسانی می‌توانند از این پرونده الگو بگیرند؟

بیماران خاص و خانواده‌های آن‌ها

این پرونده نشان می‌دهد که تحریم دارو و تجهیزات پزشکی می‌تواند مبنای دعوای حقوقی علیه دولت‌های تحریم‌کننده باشد. اگر شما یا عزیزتان به دلیل تحریم، از دسترسی به دارو یا تجهیزات درمانی محروم شده‌اید، این مسیر حقوقی قابل تکرار است.

نکته مهم： رئیس کل دادگستری استان تهران اعلام کرده که پرونده بیماران MPS (موکوپلی‌ساکاریدوز) نیز در دست پیگیری است و حدود ۷۵۰ نفر از این بیماران به حق خود خواهند رسید .

شرایط طرح دعوی مشابه

برای طرح دعوی مشابه، باید سه رکن مسئولیت مدنی احراز شود：

1. ضرر (مادی یا معنوی) — مانند محرومیت از دارو، تشدید بیماری، یا فوت عزیز

2. فعل زیان‌بار — مانند وضع و اجرای تحریم‌های غیرقانونی

3. رابطه سببیت — بین تحریم و ضرر وارده

مبنای قانونی： ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی مقرر می‌دارد：«هر کس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به جان یا سلامتی… لطمه‌ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود است.»

نقش نهادهای مردمی

خانه ای‌بی به عنوان نهاد مردمی، نقش کلیدی در سازماندهی شکات، تفویض وکالت و پیگیری پرونده داشت. اگر شما نیز درگیر بیماری خاص هستید، همکاری با انجمن‌های بیماران می‌تواند مسیر دادخواهی را هموارتر کند.

چه زمانی به وکیل نیاز دارید؟

اگر با موارد زیر مواجه شدید، حتماً با وکیل متخصص حقوق بین‌الملل و مسئولیت مدنی مشورت کنید：

• به دلیل تحریم، از دسترسی به دارو یا تجهیزات درمانی ضروری محروم شده‌اید

• نیاز به طرح دعوی علیه دولت‌های خارجی در دادگاه‌های ایران دارید

• نیاز به مستندسازی خسارات (مادی، معنوی، تنبیهی) برای پرونده دارید

• نیاز به پیگیری اجرای حکم و توقیف اموال محکوم‌علیه دارید

• پرونده شما در مرحله تجدیدنظر یا اجرای حکم است

موسسه حقوقی فانوس عدالت ایرانیان با تیم متخصص در حقوق بین‌الملل، مسئولیت مدنی و دعاوی خسارت، آماده ارائه مشاوره و وکالت در این پرونده‌هاست.

سؤالات متداول

آیا این رأی برای بیماران سایر بیماری‌های خاص هم قابل استناد است？
بله. این رأی یک رویه قضایی ایجاد کرده و مبنای آن (تحریم دارو به عنوان نقض حقوق بیماران) برای بیماران MPS نیز در دست پیگیری است . سایر بیماران خاص که به دلیل تحریم از دارو محروم شده‌اند، می‌توانند از این الگو استفاده کنند.

مبلغ غرامت چگونه تعیین شد？
دادگاه بر اساس خسارات مادی (۵ میلیون دلار به ازای هر خواهان)، خسارات معنوی (۸ میلیون دلار) و خسارات تنبیهی (دو برابر خسارات) و با استناد به قانون اقدام متقابل، مبلغ کل ۶.۷۸۵ میلیارد دلار را تعیین کرد . در مرحله اجرا، مبلغ پرداختی به هر بیمار ۲ میلیارد تومان بود .

آیا آمریکا می‌تواند از اجرای این حکم جلوگیری کند？
در عمل، خیر. اجرای حکم از طریق توقیف اموال آمریکا در خارج از قلمرو آن کشور انجام شد. آمریکا در این پرونده حضور نداشت و رأی غیابی صادر شد. اجرای چنین احکامی در حقوق بین‌الملل پیچیده است، اما در این پرونده عملاً انجام شد .

چرا این پرونده در دادگاه ایران مطرح شد و نه دادگاه بین‌المللی？
دادگاه‌های ایران بر اساس اصل صلاحیت سرزمینی و شخصی، صلاحیت رسیدگی به دعاوی علیه دولت‌های خارجی را در مواردی که خسارت به اتباع ایرانی وارد شده، دارند. ماده ۴ قانون صلاحیت محاکم دادگستری ایران مبنای این صلاحیت است .

آیا بیمارانی که در پرونده ثبت‌نام نکرده‌اند، می‌توانند اکنون شکایت کنند？
به عنوان بخشی از این پرونده خاص، خیر. مهلت پیوستن به این پرونده پایان یافته است. اما آن‌ها می‌توانند دعوای مستقل مطرح کنند. برای بررسی شرایط، با وکیل مشورت کنید.

آیا شما یا عزیزتان به دلیل تحریم از دسترسی به دارو یا تجهیزات درمانی محروم شده‌اید？
برای مشاوره تخصصی و بررسی امکان طرح دعوی با موسسه حقوقی فانوس عدالت ایرانیان تماس بگیرید. کارشناسان ما آماده کمک به شما هستند.